Bartomeu i os biosbardos

—Bartomeu, ¿imos á devesa?

—Vamos.

—¿Imos ós cágados na poza grande?

—Como queiras.

—¿Escapámonos á Pena Petada, até enriba de todo?

—Mañá pola fresca.

—¿Podo ir contigo á Servaínza?

—«…leve o demo tal provinza», ven.

Era feituco, pequeneiro, louriño, os cabelos como alfinetes, coroados no bisel da fronte. Por sóber todo, era ledo; non paraba de rir, ría por todo; ríase a tarefa, da vaca doente, dos mortos. E cando non ría, porque non era intre de rir, porque lle daban unha pancada ou un carracho pra que non rise, a risa íaselle prós ollos, azús, lizgairos, infantís como de neno de colo; e daquela era pior porque era rir dúas veces: cos ollos e coa boca encollida pra non rir.

Levaba decote un traxe de pana melida, sempre o mesmo nos dous anos que alí estaba, pro sempre noviño, como estrenado cada mañá, pesie ós rexos traballos que facía.

A miña tía viúva dona Arminda, nas terras outas de Grixoa do Bolo, tíñao de criado, entre trasno e bufón, e volvía por il cando lle chegaban as queixas, coasi sempre por mor das risallas a destempo.

—¿E que ha de facer o rapaz si lle vén?

—Non era do caso, cando estaba nos responsos.

—Algo ollaría, que ás vegadas nos enterros…

—Pois eu digo que non era o intre.

—¿Que queredes que lle faga?

—Rífelle.

—Boh, é como si a min me rifasen porque me dá por chorar.

—Pois logo, bóteo.

—¿E pra onde, condanadas?

Bartomeu facíao todo, lixeiro, bulidor, como si aquelas cóxegas do riso do que estaba cheio lle desen forzas de xigante. Botaba as sacas ó lombo das bestas como si lles dese a volta cun dedo. Non se encollía nunca, aínda que lle guindasen enriba da canga un carro de leña, aínda que se lle entalase a canga na fronte e lle deixase a sosega branca labrada na pel. Rubía ós árbores como un garduño, que até somellaba non lles tocar con pés nin maus. Sachaba á par dos máis barudos. Subía dun saque ó cumio dos montes e botábase enriba do castrón fuxidío pra traelo polos cornos, mansiño como un cadelo.

Esto era o que facía Bartomeu. Pro, ¿quen era Bartomeu, a máis do seu nome? Ninguén mo dixo. Non sei si o sabían, pro atal como o contaban, aínda a miña tía viúva dona Arminda, tan requintada e palreira, era como si o non soupesen.

Chegara cun afiador, das partes de Nogueira de Ramuín ou da Peroxa, que nunca andivera denantes pola bisbarra. Aparentaba uns nove anos cando alí quedou, no pazo da miña tía viúva, coa cabeza esmendrellada dunha caída.

O afiador non voltou por il. Como era moi soturno e mal entrazado, apuñéranlle que crismara ó rapaz dun cantazo pra desfacérese dil. Podia que foran contos. Bartomeu decía que non caíra nada, que non podía caír anque quixese, que xa o tiña exprimentado, que unha vegada rolara por unha ribanceira dende a cima dun monte e que fora caíndo de vagar como pasa nos sonos, pro que estaba ben esperto.

Dempois dun tempo, ó verse que o afiador non voltaba por il, mandáronse propios a aquelas terras, e resultou que ninguén conecía ó ruante da parafusa (dixo chamarse Marcial), nin o rapaz fora botado de perda por persoa conecida en toda aquela comarca, nin por os máis probes de pedir que, ás vegadas, vánsenlle os fillos por eí adiante, tres de calisquera ou sós.

Bartomeu non se lembraba (tíñamo dito) de outra cousa máis de que o dito Marcial atopárao camiñando por unha estrada, e dixéralle «imos», e fóranse. Tampouco se lembraba do tempo que co il andivo. Nin de ren de tempo de denantes.

Cando sandou da cacholada, houbo que voltar a lle decir que o seu nome era Bartomeu, porque llo tiñan ouvido ó afiador. Pro o rapaz decía que aquil nome somelláballe argallado polo furatestos, e que tiña outro que levaba nas mentes sin saber cal, como após dun fumo, como outras moitas cousas que as sabía sin as saber.

Tampouco sabía os anos que tiña. A min díxome unha vece que era moi vello, de cen anos, dun milleiro de anos ou máis, e que non quería cavilar en aquelo, porque cando se puña a cavilar, o tempo arrecuaba até se consumiren todos os números. E tamén me dixo que en aquel tempo tan longo que voltaba a sere ren, il soupera todo; pro non sabía decir que era todo.

—Nin xiquera sabes ler.

—¿E iso que lle fai? As cousas que eu soupen, eran de denantes de o ler.

Todo esto decía. Pro como era tan toleirón como unha bolboreta e brincaba ás arroutadas dunha conversa a outra, como si fose e non fose il o que as maxinaba, eu, de comenzo, non lle daba creto porque sabía que algúns quedan eisí cando se esmendrellan, e máis si o toque foi na cachola. E si eu seguía a preguntarlle (ás veces dábame por eí), todo ía a parar naquel rir abraiante que finaba por acorarme como si todo estalase a rir de arredor e polos ares do ceio.

A min mandábanme ó pazo da miña tía viúva dona Arminda ó me dar ponto na escola, e dende o ano denanterior díranme por compañeiro a Bartomeu. De comenzo, tíñame un aquel de reparo (que non chegaba a sere disprecio), porque de comenzo coidou que eu era como o lambelaxes do meu primiño Tarsicio, que se bulraba de min porque me gorentaba o caldo de verzas que comían os xornaleiros e porque nós, na vila, viviamos en casa de aluguer.

Aquil lombrigueiro arriquitado, sin irmaos, mantido con antoxos e peperetes, tíñanos xenreira ós dous porque non era home de facer as cousas que nós faciamos (nin que fora nosa a culpa), e tíñase que quedar no pazo, papando remedios i augas quentes, namentras nós andabamos por alí facendo o que nos petase.

Pro o Bartomeu deume a confianza deseguida, non ben se deprocatou que eu adeprendía de contado a facer as cousas: avantar regachos dun brinco; subir ós árbores i ós cumios máis outos dunha carreira, e sin perder o alento… O único que non me deixou foi tirarlle ós paxaros nin subirlle ós niños, que aínda un día que o quixen facer díxome moi serioso, con voce de home, que os paxaros non foran feitos pra se matar.

—¿Nin os mouchos?

—Os mouchos aínda menos.

Cando xa me dira a confianza, amosoume catro melros que tiña, a segredo, no faiado, nunha gaiola de canas feita por il. A gaiola nin tiña porta, e, porén, os melros non fuxían. Adeprendéralles unhas canciós nunca ouvidas, de tal xeito fermosas que llo contei á miña tía viúva dona Arminda, e fíxose a disimulada, pro ben me apercibín de que o sabía, como tantas outras cousas de aquil demo de rapaz.

Porque tamén tiña a segredo o arte de asubiar e rechouchiar polo baixo, e asubiaba mellor que todos os paxaros do mundo, que non se podía crer. Cando o ouvín por primeira vece (eu estaba detrás duns érbedos, facendo as necesidás) quedei estantío e coidei que andaba polo ar un frautín marabeloso.

—Non llo contes a ninguén.

—¿Como adeprendiches?

—Saíume de seu, xa fai moito tempo.

—¿E como non o fas decote?

—Fíxeno unha noite, cando estaban a cear os seitureiros de afora. E como dempois querían que o seguise facendo sin parar, díxenlles que se me esquecera. Tamén me pillou a alcaiota da Rufina, que estaba no lavadeiro da horta grande. Eu estaba na mina e asubiei moito tempo porque andaba a labrar unha vara coa navalla, e sáenme millor si asubío. Cando viu que era eu, foille co recado á señora, a decirlle que somellaba cousa de meiguice, ¡olla que parvaxola!… Dona Arminda chamoume e pideume que botase o asubío, pro en troques de rifarme púxose a esbagullar no pano i a ceibar grandes saloucos.

—¿Por que?

—Non sei. Mellor dito, seino, pro non o sei decir… Boeno, cando foi o da Rufina non asubiaba eu só, senón todos os paxaros do soutiño que hai enriba da fonte, que cando me oucen fanme compaña.

—Boeno, home, boeno.

—Dígoche que si. ¿F’acemos a proba?

Fixémola na zarra dos castiñeiros, ó serán comprido, cando xa deixan de cantar os paxaros. Escomenzou Bartomeu cun rechouchío lene, e de alí a pouco cantaban tantos paxaros que somellaban cantar todas as follas; todos xuntos, acordados, o mesmo que a música, que até me viña unha sonequeira como aquil que se traspón e non quer que o esperten até que… ¡Vaia que sere!

Unha noite voltabamos de Manzaneda, de levarlle uns capós i outras cousas á costureira Lucía, que se casaba, e que miña tía viúva dona Arminda tíñalle moito aprecio. Pois cando víñamos de volta, o Bartomeu, que xa por aquil tempo, a máis de confianza, tíñame grande agarimo, foise quedando até aparear a súa besta andadora co meu burraco, e díxome coasi á orella, anque non nos ouvía ninguén que iamos polo meio do monte:

—De min pra ti, dígoche que sei facer moitas cousas máis.

—Boeno, home, boeno.

—Sei parar o vento e a iauga.

—Estás tolo.

—Xa verás máis adiante.

Cando chegamos ó piñeiral, apareou de novo a besta ó meu carón sin falar ren. Pro cando estabamos no meio e meio, foi e díxome:

—¿Ouces?

—¿O que?

—O vento.

—Boeno, home, boeno…

O ventiño noitébrego andaba a tecer no outo dos piñeiros, sin os abanear. Moito non era, que máis que vento era ar; ese ar quente que vén coas canículas.

—Báixate i escoita.

—Non baixo nada nin escoito nada.

—Tes medo.

—¿Medo de que?

Era certo, tiña medo. Parei o burraco, que se puxo a ornear como si tamén quixese desbotar o medo; cuio debía de sere verdade, porque dempois adeprendín que os animaes avisan. Tamén a besta do Bartomeu rinchou, pro cando botamos pé, calaron.

Conque foi e díxome:

—Recolle o sentido i escoita ben.

Fixen o que me decía. Seguiu o bruar un bo anaco, subindo e baixando, como si o grande luar se rachase moi amodiño ó escoar pola frouma.

O Bartomeu foise un tramo lonxe de min. Coidei que ía ter máis medo, pro foi ó revés, sentinme máis tranquío, coasi ledo, e senteime no chao. Il subiu enriba dun piñeiro que estaba a descoberto. Púxose a ollar pra enriba, i o luar collíao de cheio e briláballe na face. Eu escomencei de velo doutro xeito (non o sei decir ben) como si se fora a ceibar, como si o fosen a coller por embaixo dos brazos e… Cousas da noite.

Cando parei de pensar nesto, o vento xa non se ouvía, i o silencio era tal como si os árbores fosen de ferro, válame Deus.

—Xa está —dixo, baixando do penedo.

E aínda ben non o dixera, o piñeiral bruou máis rexo que denantes, i unha nube mesta, que denantes non se vira, percorreu un anaco de ceio i embazou a lúa até a tapar.

O Bartomeu montou dun brinco na besta i escachou a rir, i o seu riso ateigou a noite, como vindo de todas partes. Cando saímos do piñeiral, de alí a pouco, non había nubeiro ningún, que eu non sei como se pudo ire tan de sócato.

Ó chegar á presiña da aceia, fíxome baixar outravolta. Agora as bestas alporizáronse aínda máis, que non se podían aturar co aquil querer seguir adiante; que até eu, con todas as miñas forzas, non era quen pra atar o meu burraco ó tronco dun bidueiro. Pro foi o Bartomeu e fíxolles un rechouchío, e quedáronse quedas sin as atar.

Xa era moito asunto, i eu non sabía si me contentaban ou non tantas amoladelas do rapaz naquela noite, e nin xiquer sabía si quería que chegasemos á casa ou que as seguise facendo.

Conque foi e púxemonos nos pasales da presiña, asegún il quixo. A iauga viña cheia e bulidora por entre as pedras, movendo as longas herbas fondás como cóbregas ou anguías. Dáballe de esguello a lúa escamada; estaba bulinte de espellos, de axóuxeres, máis que no día, facendo e desfacendo tantos dibuxos que perdíanse os ollos entre iles sin podelos axuntar.

—Olla ben e recolle o sentido, olla ben e recolle o sentido —dixo moitas veces arreio, como unha ladaíña, acrequeñado nun pasal, coas maus mergulladas na iauga. Eu arrecuei e funme ó pasal máis da beira, porque tremaba e tiña medo de caír. Pro fóiseme todo cando Bartomeu dixo cunha voce pequecha, pro tan cheia e tremendisma que tería que porme medo, e, porén, non mo puxo.

—¡Agora, Duarte! ¡Olla ben, Duarte!

Eu tiña os ollos chantados nas escamas bulidoras e non os podía desapartar, que até me semellaba que ía a caír nelas. E foi eí cando a iauga se estrou de redondeliños quedos, acuñados, e deixou de se ouvir e de bulir. Foi só un istantiño, pro deixou de bulir e de se ouvir; xúroo por todo canto teño pra xurar.

Bartomeu ceibou o riso balbordante, enchendo a noite, Santisma Virxe, que non sei de onde sacaba tantos folgos, aínda que esforzo non facía ningún.

O conto arrematou mal. Quizabes arrematou ben, porque nunca se sabe que quere decir morrer.

Cando finaba aquil vrau, ó meu primiño déronlle outra vegada as callenturas, que non era ningunha novidá. Pro como non se lle ían, levárono empanado ó Santo Cristo de Auria, e voltou pior. A min sempre me paresceu que Deus tiña mentes de o chamar a par de si, porque ben se vía que non era moito o que tiña que facer niste mundo.

De alí a pouco, aparesceu unha mañá coas vixigas, que naquel tempo xa coasi non lle daban a ninguén. De seguida púxose todo inzadiño, todo coberto, apodrecido, asegún me dixeron, pois deixaban entrar somentes á nai. Á nai i ó Bartomeu, que o botaban fóra, pro que voltaba a entrar sin que se soupese por onde; e como non se quería asoparar do leito, i ó fin entraba o mesmo, deixárono estar.

O conto foi que se lle apegaron as vixigas do primiño, aínda piores, que todo foi como un arrebato. Púxose, en horas, igoal que un cortizo. Como ninguén o coidaba, rañábase a lecer i estaba (asegún me decían) sanguiñento i esfolado; e, atal como o ía sabendo, choraba e botaba todos os xuramentos, porque xa era moito o agarimo que lle tiña o Bartomeu. Algo me consolei cando soupen que o meu amigo non se laiaba, sorría decote i asubiaba polo baixo, anque xa tiña os labres como carniza.

Escomenzou de sandar o primiño e fóiseme o Bartomeu, que diste xeito son os vieiros dos miragres. No mesmo istante en que deu a ialma, lévarono a un cortello do pazo, tapado cunha sabán, mentres lle facían o cadaleito. Soupen que o ían enterrar aquela mesma noite.

Deixáronme entrar a vere ó primiño. Coasi non se atopaba de miúdo que quedou, coa face aínda chea de furados e postelas, cun cheiro a podre que podía co grande fumazo de herbas que lle tiveran todo o tempo da doenza, e que aínda lle tiñan na solaina.

Ó serán entrei no cortello, pola fiestra que daba á horta, pois tiñan ó Bartomeu fechado con chave. Estaba a par da fiestriña e caía nil o sol derradeiro, i a sabán somellaba de lume naquela mourenza.

Destapeino dun envión, e foi eí onde papei o susto que me durou tantos días. O Bartomeu estaba nu, branco, inteiro, belido, sin dano nin riscadela, e daba un ulido igoal ó dos lameiros nas mañás do tempo bo, que era moito o caso. Tiña os ollos abertos, aínda máis azús, ledos, como si me vise (¿non me vía?) i os beizos recollidos como si non quixese rir ou como si fose asubiar.

Tapeino, boteille un bico. E lisquei de alí porque cando me puxen a rezar somelloume que saía de embaixo da sabán un rechouchío, e que si me puña a escoitalo, xa non podería saír.

Cando o foron precurar, ás doce da noite, non o atoparon.

Até que tiven dezaoito anos i emprincipei a pensar noutros biosbardos, tiven por certo que Bartomeu fora un…

Non paga a pena decir o que pensei, si agora xa non o penso. Pro ben puido sere. Naquela terra aínda pasan cousas piores…

Deixe uma resposta

O seu endereço de email não será publicado. Campos obrigatórios marcados com *